Lavlagi foydasi: tarkibi, foydali xususiyatlari va zarari

Lavlagi (Beta vulgaris) — toʻq qizil rangli ildizmeva. Uni qaynatib salat va vinegretga qoʻshamiz, borsch pishiramiz, baʼzan xomligicha qirgʻichdan oʻtkazib yeymiz. Xoʻsh, lavlagi foydasi nimada, ilmiy tadqiqotlar uning qon bosimiga taʼsiri haqida nima deydi va kimlar ehtiyot boʻlishi kerak?

Bu maqolada lavlagi tarkibi, uning dalillari bor va hali isbotlanmagan foydalari, zarari hamda isteʼmol qilish usullari rasmiy manbalar asosida tushuntiriladi. Lavlagi sharbati alohida mavzu, bu yerda unga faqat qisqacha toʻxtalamiz — gap asosan lavlagining oʻzi haqida boradi.

Qisqacha

100 g xom lavlagida 43 kkal, 2,8 g kletchatka va 109 mkg folat bor.
100 g lavlagi kattalar uchun kunlik folat meʼyorining (400 mkg) taxminan chorak qismini beradi.
Qisqa muddatli tadqiqotlarda lavlagi sharbati va nitratlar yuqori (sistolik) qon bosimini oʻrtacha 4,4 mm simob ustuniga pasaytirgan.
Lavlagidan keyin siydik pushti yoki qizil rangga kirishi mumkin — bu ovqatga bogʻliq holat.
Lavlagi siydikdagi oksalatni oshiradigan mahsulotlardan biri, shuning uchun buyrakda tosh boʻlganlar ehtiyot boʻlishi kerak.

Lavlagi tarkibi: 100 grammda nima bor

AQSh Qishloq xoʻjaligi vazirligining (USDA) oziq-ovqat bazasiga koʻra, 100 gramm xom lavlagida quyidagilar bor:

Moddalar	100 g xom lavlagida
Energiya	43 kkal
Suv	87,58 g
Uglevodlar	9,56 g
shundan qand	6,76 g
Kletchatka (tola)	2,8 g
Oqsil	1,61 g
Yogʻ	0,17 g
Folat (B9 vitamini)	109 mkg
Kaliy	325 mg
Magniy	23 mg
Temir	0,8 mg
C vitamini	4,9 mg

Lavlagining deyarli 88 foizi suvdan iborat, kaloriyasi past. USDA maʼlumotiga koʻra, diametri taxminan 5 sm boʻlgan bitta lavlagi 82 gramm keladi. Uning eng koʻzga koʻringan vitamini — folat: MedlinePlus maʼlumotiga koʻra, 14 yoshdan katta erkak va ayollarga kuniga 400 mkg folat kerak, 100 g lavlagi esa shuning taxminan 27 foizini beradi.

Lavlagi foydasi: ilmiy maʼlumotlar nima deydi

Lavlagi haqida koʻp gaplar aytiladi, lekin dalillarning kuchi har xil. Quyida eng koʻp oʻrganilgan yoʻnalishlar keltirilgan.

Folat va kletchatka manbai

Folat organizmda hujayralarning oʻsishi va ishlashi, DNK hosil boʻlishi va qizil qon tanachalarining shakllanishi uchun zarur. Uning yetishmovchiligi kamqonlikning baʼzi turlariga olib kelishi mumkin. Lavlagidagi 2,8 g kletchatka ham kunlik ratsionga hissa qoʻshadi: JSST 10 yoshdan katta odamlarga kuniga kamida 25 g tabiiy kletchatka isteʼmol qilishni tavsiya qiladi. Bu — lavlagining eng ishonchli, tarkibiga asoslangan foydasi.

Qon bosimi

Lavlagi tarkibida noorganik nitratlar bor, shuning uchun u tadqiqotlarda nitrat manbai sifatida keng ishlatiladi. 2013-yilgi meta-tahlilda 16 ta tadqiqot natijalari birlashtirilgan: noorganik nitrat yoki lavlagi sharbati ichgan odamlarda yuqori (sistolik) qon bosimi oʻrtacha 4,4 mm simob ustuniga pasaygan. Pastki (diastolik) bosimdagi oʻzgarish esa statistik jihatdan ishonchli boʻlmagan.

Lekin bu tadqiqotlar kichik edi — jami 254 kishi qatnashgan, har bir sinov 2 soatdan 15 kungacha davom etgan. Mualliflarning oʻzi natijalarni uzoq muddatli tadqiqotlarda tekshirish zarurligini yozadi. Demak, lavlagi qon bosimiga biroz taʼsir qilishi mumkin, ammo dalillar hali cheklangan va u qon bosimi dorilari oʻrnini bosmaydi.

Jismoniy chidamlilik

Sportchilar orasida lavlagi sharbati mashhur. 2017-yilgi meta-tahlilda 47 ta tadqiqot koʻrib chiqilgan: nitrat qabul qilish charchagunga qadar mashq qilish vaqtini kichik-oʻrtacha darajada uzaytirgan, ammo maʼlum masofani tezroq bosib oʻtishga sezilarli taʼsir qilmagan. Bu natijalar asosan sharbat va qoʻshimchalarga tegishli, oddiy lavlagi salati uchun emas.

Betalain pigmentlari

Lavlagiga qizil rang beruvchi moddalar — betalainlar. 2022-yilgi ilmiy sharhda ular va lavlagidagi boshqa moddalar antioksidant va yalligʻlanishga qarshi taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan «potensial» birikmalar sifatida tasvirlangan. Biroq lavlagi bu orqali biror kasallikning oldini olishini koʻrsatadigan ishonchli klinik dalillar hali yetarli emas — bu yoʻnalishda dalillar kuchsiz.

Lavlagini qanday isteʼmol qilish mumkin

Lavlagini qaynatib, pechda pishirib yoki xomligicha qirgʻichdan oʻtkazib salat qilish mumkin. Uning uchun alohida kunlik meʼyor yoʻq: JSST 10 yoshdan katta har bir odamga kuniga kamida 400 g meva va sabzavot isteʼmol qilishni tavsiya qiladi, lavlagi esa shu sabzavotlardan biri boʻla oladi. JSST yana kaliyni koʻpaytirish uchun yangi meva va sabzavotlarni tavsiya etadi — 100 g lavlagida 325 mg kaliy bor.

Lavlagi sharbati tadqiqotlarda koʻp ishlatiladi, lekin u alohida mahsulot sifatida koʻrib chiqilishi kerak — bu haqda alohida maqolada batafsil yozamiz. Oddiy lavlagini boshqa sabzavotlar bilan almashlab isteʼmol qilish xilma-xil ovqatlanishning bir qismi boʻladi. Xulosa qilib aytganda, lavlagi foydasi asosan undagi folat, kletchatka va kaliyda, qon bosimiga taʼsiri esa hali toʻliq isbotlanmagan.

Lavlagining zarari va ehtiyot choralari

Siydik rangining oʻzgarishi

Lavlagi yegandan keyin siydik pushti yoki qizil rangga kirishi mumkin. AQSh Milliy tibbiyot kutubxonasining MedlinePlus maʼlumotnomasida lavlagi siydikni pushti yoki qizil rangga boʻyaydigan ovqatlar qatorida keltirilgan. Biroq siydikda qon boʻlsa yoki qizil rangni ovqat yoki dori bilan izohlab boʻlmasa, shifokorga murojaat qilish kerak.

Buyrakda tosh va oksalat

Kaltsiy oksalat toshlari buyrakda uchraydigan toshlarning bir turi. 1993-yilgi ilmiy sharhga koʻra, sogʻlom koʻngillilarda siydikdagi oksalat miqdorini sezilarli oshirgan sakkizta mahsulot orasida lavlagi ham bor (ismaloq, rovoch, yongʻoq, shokolad, choy, bugʻdoy kepagi va qulupnay bilan birga). Xuddi shu sharhda ovqatdagi kaltsiyni cheklash oksalat soʻrilishini kuchaytirishi aytiladi. Agar sizda ilgari buyrak toshi boʻlgan boʻlsa, lavlagi miqdorini shifokor bilan kelishib oling.

Qon bosimi dorilari

Qon bosimi yuqori boʻlsa, lavlagi yoki uning sharbatini dori oʻrniga ishlatmang. Ratsioningizni sezilarli oʻzgartirmoqchi boʻlsangiz, buni davolovchi shifokoringiz bilan maslahatlashing.

Koʻp beriladigan savollar

Lavlagini har kuni yeyish mumkinmi?

Ha, sogʻlom odamlar uchun lavlagi kundalik sabzavotlardan biri boʻla oladi. Buyrakda kaltsiy oksalat toshi boʻlganlar esa miqdorni shifokor bilan kelishishi kerak.

Lavlagi qon bosimini tushiradimi?

Qisqa muddatli kichik tadqiqotlarda lavlagi sharbati va nitratlar yuqori bosimni oʻrtacha 4,4 mm simob ustuniga pasaytirgan. Bu kichik taʼsir, uzoq muddatli dalillar yoʻq va u dori oʻrnini bosmaydi.

Lavlagi kamqonlikka yordam beradimi?

Lavlagida qizil qon tanachalari hosil boʻlishi uchun kerak boʻlgan folat bor, lekin temir 100 grammida bor-yoʻgʻi 0,8 mg. Kamqonlikning sababi har xil boʻladi, shuning uchun uni shifokor aniqlashi va davolashi kerak.

Lavlagidan keyin siydik nega qizaradi?

MedlinePlus lavlagini siydikni pushti yoki qizil rangga kiritadigan ovqatlar qatorida keltiradi, yaʼni bu ovqatga bogʻliq holat. Agar rang lavlagi yemagan paytda ham saqlansa yoki siydikda qon koʻrinsa, shifokorga uchrashing.