Zamburugʻ kasalligi: turlari, belgilari, sabablari va oldini olish

Oyoq barmoqlari orasidagi qichishish, sargʻayib qalinlashgan tirnoq yoki terida halqasimon qizil dogʻ — bularning barchasi koʻpincha zamburugʻ sababli paydo boʻladi. Zamburugʻ kasalligi juda keng tarqalgan, odatda xavfli emas, lekin noqulay va qaytalanishga moyil.

Ushbu maqolada teri, tirnoq va oyoq zamburugʻi hamda kandidoz (xalq orasida «molochnitsa») haqida umumiy maʼlumot beriladi: ular qanday koʻrinadi, nimadan yuqadi, qanday oldini olish mumkin va qachon shifokorga borish kerak. Maqola tanishtirish uchun yozilgan, dori tanlash va davolashni farmatsevt yoki shifokor bilan kelishib oling.

Zamburugʻ kasalligi nima

AQSh Milliy tibbiyot kutubxonasining MedlinePlus sahifasiga koʻra, zamburugʻlar — qoʻziqorin va mogʻor kabi oddiy tirik organizmlar. Ular havoda, tuproqda, oʻsimliklarda va suvda yashaydi, ayrimlari esa odam tanasida ham boʻladi. Zamburugʻlarning hammasi ham zararli emas. Baʼzilari mayda sporalar orqali koʻpayadi: sporalar teriga tushadi yoki nafas bilan kiradi, shuning uchun zamburugʻ infeksiyalari koʻpincha teri va oʻpkadan boshlanadi.

Kundalik hayotda eng koʻp uchraydigani — yuzaki zamburugʻ infeksiyalari: oyoq, tirnoq, teri va shilliq qavatlar. Immuniteti juda pasaygan odamlarda uchraydigan ichki aʼzolar zamburugʻ infeksiyalari alohida, jiddiy mavzu boʻlib, bu maqolada koʻrib chiqilmaydi.

Zamburugʻ kasalligi turlari va belgilari

Oyoq zamburugʻi (tinea pedis)

NHS maʼlumotiga koʻra, asosiy belgi — oyoq barmoqlari orasida qichiydigan oq dogʻlar. Shuningdek, oyoq terisida ogʻriqli, poʻst tashlaydigan qizil joylar paydo boʻladi, teri yorilib, qonashi mumkin. Infeksiya tovon va oyoq yon tomonlariga ham tarqalib, ichida suyuqlik boʻlgan pufakchalar chiqarishi mumkin. Davolanmasa, u tirnoqlarga oʻtadi.

Tirnoq zamburugʻi (onychomycosis)

Koʻpincha oyoq tirnoqlari, baʼzan qoʻl tirnoqlari zararlanadi. Infeksiya odatda tirnoq chetidan boshlanadi, keyin butun tirnoqqa tarqaladi: tirnoq qalinlashadi, oq yoki sariq rangga kiradi, moʻrt boʻlib uqalanadi. Baʼzan tirnoq butunlay koʻchib tushadi va atrofidagi teri shishib, ogʻriydi.

Teridagi halqasimon temiratki (tinea corporis)

NHS tushuntirishicha, inglizcha «ringworm» deb ataladigan bu kasallik qurt bilan bogʻliq emas, uni zamburugʻ keltirib chiqaradi. Asosiy belgi — toshma: u qizil yoki atrofdagi teridan toʻqroq, quruq, poʻst tashlaydigan va qichiydigan boʻladi. Toshma odatda halqa shaklida, lekin yuz, boʻyin va bosh terisida boshqacha koʻrinishi mumkin. Boshda boʻlsa, soch toʻkilgan joylar paydo boʻladi.

Kandidoz (Candida zamburugʻi)

Kandidozni odatda organizmda zararsiz yashaydigan Candida zamburugʻi keltirib chiqaradi. Ayollarda hidsiz, tvorogsimon oq ajralma, jinsiy aʼzolar atrofida qichishish va siyganda achishish kuzatiladi. Erkaklarda jinsiy aʼzo boshchasida qizarish, achishish va oq ajralma boʻladi. Ogʻiz kandidozida ogʻiz ichi qizarib, oq qatlam paydo boʻladi; chaqaloqlarda tilda oq qoplama koʻrinadi va ular emishdan bosh tortishi mumkin. Kandidoz qoʻltiq, chov va barmoqlar orasidagi terida ham uchraydi.

Sabablari va xavf omillari

Zamburugʻ issiq va nam muhitda tez koʻpayadi. NHS tushuntirishicha, oyoq doim issiq va nam boʻlsa, masalan, uzoq vaqt sport poyabzalida yurilsa va oyoq terlasa, tirnoq zamburugʻi xavfi oshadi. Oyoq zamburugʻi boshqa odamdan yuqadi: kiyinish xonalari va dushlarda yalangoyoq yurganda yoki kasal odamning terisiga tegilganda.

Halqasimon temiratki kasal odam yoki hayvon bilan yaqin aloqada, sochiq, taroq, choyshab kabi buyumlar orqali va kamroq hollarda tuproqdan yuqadi. Kandidoz esa koʻpincha organizm muvozanati buzilganda paydo boʻladi. NHS va MedlinePlus quyidagi xavf omillarini sanab oʻtadi:

• antibiotiklar qabul qilish;
• yaxshi nazorat qilinmagan qandli diabet;
• immunitetning pasayishi (masalan, OIV yoki kimyoterapiya sababli);
• homiladorlik va gormon oʻrnini bosuvchi terapiya;
• terining qitiqlanishi yoki shikastlanishi;
• ogʻiz kandidozi uchun — tish protezlari va astma ingalyatorlari.

Qanday davolanadi

Yuzaki zamburugʻ infeksiyalarining koʻpchiligi zamburugʻga qarshi kremlar, spreylar, kukunlar yoki gellar bilan davolanadi. Ularni farmatsevt yoki shifokor kasallik turi va joyiga qarab tanlaydi. NHS bir nechta muhim jihatni taʼkidlaydi:

• oyoq zamburugʻi odatda oʻz-oʻzidan oʻtmaydi, dori bir necha haftada taʼsir qiladi;
• halqasimon temiratkida dori 4 haftagacha har kuni ishlatilishi mumkin va toshma yoʻqolgandan keyin ham kursni oxiriga yetkazish kerak;
• tirnoq zamburugʻiga surtiladigan dorilar 6–12 oy ishlatiladi, natija bir necha oydan keyin koʻrinadi; tirnoq tubidan sogʻlom tirnoq oʻsib chiqsa, infeksiya ketgan boʻladi;
• kandidoz odatda davolash boshlanganidan keyin 7–14 kun ichida oʻtadi.

Ichiladigan zamburugʻga qarshi tabletkalarni faqat shifokor buyuradi. NHS maʼlumotiga koʻra, ular nojoʻya taʼsirlarga ega boʻlishi mumkin, ayrim jigar yoki buyrak kasalliklarida berilmaydi, baʼzan esa davolashdan oldin va davomida jigarni tekshirish uchun qon tahlili kerak boʻladi. Shuning uchun tabletkalarni oʻzboshimchalik bilan ichmang.

Uyda nimalarga eʼtibor berish kerak

• Oyoqni yuvgandan keyin, ayniqsa barmoqlar orasini yaxshilab quriting — ishqalamasdan, sochiq bilan bosib arting.
• Oyoq uchun alohida sochiq ishlating va uni muntazam yuving.
• Har kuni toza paypoq kiying, paxta paypoqlar afzal.
• Zararlangan joyni qashlamang — infeksiya tananing boshqa joylariga tarqalishi mumkin.
• Sochiq, paypoq, poyabzal va taroqni boshqalar bilan boʻlishmang.
• Kandidozda sovun va dush gellari oʻrniga suv va namlovchi krem ishlating, paxta ichki kiyim kiying, tor kiyimdan saqlaning.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

NHS tavsiyalariga koʻra, quyidagi hollarda shifokorga koʻrining:

• dorixonadan olingan dori yordam bermadi yoki infeksiya boshqa tirnoqlarga, qoʻllarga tarqaldi;
• oyoq yoki boldir issiq, qizil va ogʻriqli boʻlib qoldi — bu jiddiyroq bakterial infeksiya belgisi boʻlishi mumkin;
• temiratki bosh terisida paydo boʻldi — odatda retseptli davolash kerak boʻladi;
• sizda qandli diabet bor — oyoqdagi muammolar diabetda jiddiyroq kechadi;
• immunitetingiz pasaygan (kimyoterapiya, organ koʻchirib oʻtkazilgan va hokazo);
• kandidoz birinchi marta, homiladorlikda yoki emizish davrida paydo boʻldi, 16 yoshgacha yoki 60 yoshdan keyin uchradi, yoki yiliga 4 martadan koʻp qaytalanmoqda;
• 4 oylikdan kichik chaqaloqda ogʻiz kandidozi belgilari bor yoki yutish ogʻriqli boʻlib qoldi.

Oldini olish

Oldini olishning asosi — terini, ayniqsa oyoqni toza va quruq saqlash. Hammom, basseyn va sport zallarining dushida shippak kiying. NHS bir xil poyabzalni ketma-ket 2–3 kundan ortiq kiymaslik, oyoqni terlatadigan poyabzaldan saqlanish, tirnoqlarni qisqa olish va eski poyabzalni tashlashni maslahat beradi. Oyoq zamburugʻini imkon qadar erta davolash uning tirnoqlarga oʻtishining oldini olishga yordam beradi. Uy hayvonida jun toʻkilgan joylar paydo boʻlsa, uni veterinarga koʻrsating.

Koʻp beriladigan savollar

Zamburugʻ boshqalarga yuqadimi?

Oyoq zamburugʻi va halqasimon temiratki yuqumli: ular teri, sochiq, poyabzal va pol orqali oʻtadi. Kattalardagi ogʻiz kandidozi esa NHS yozishicha yuqumli emas.

Oyoq zamburugʻi oʻz-oʻzidan oʻtib ketadimi?

Odatda yoʻq. NHS maʼlumotiga koʻra, u oʻzi tuzalmaydi, lekin dorixonadagi zamburugʻga qarshi vositalar bilan yaxshi davolanadi. Davolashdan keyin ham gigiyenaga rioya qilish uning qaytishiga yoʻl qoʻymaydi.

Bolada temiratki boʻlsa, maktabga borsa boʻladimi?

NHS tushuntirishicha, davolash boshlangandan keyin bola maktab yoki bogʻchaga borishi mumkin. Oʻqituvchilarni xabardor qilib qoʻyish tavsiya etiladi.

Kandidoz jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasallikmi?

Yoʻq, u jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar qatoriga kirmaydi. Lekin jinsiy aloqa uni qoʻzgʻatishi, kamroq hollarda esa yuqtirishi mumkin. Belgilari boʻlmasa, sherikni davolash shart emas.

Manbalar

• MedlinePlus (NIH) — Fungal Infections
• NHS — Athleteʼs foot
• NHS — Fungal nail infection
• NHS — Ringworm
• NHS — Thrush in men and women
• NHS — Oral thrush (mouth thrush)