Teri salomatligi va psoriaz kasalligi haqida nimalarni bilish kerak

Psoriaz kasalligi inson terisiga taʼsir qiluvchi keng tarqalgan, surunkali, yuqumli boʻlmagan immun-vositali teri kasalligi hisoblanadi. Odatda terining chuqur qatlamlarida teri hujayralari oʻsadi va taxminan har 28 kunda yuzaga koʻtariladi. Biroq psoriaz kasalligi bilan ogʻrigan kishilarda teri hujayralari har 72 soatda tezda yangilanadi va koʻpayadi.

Ushbu holat siklik ravishda kechib, bir necha hafta yoki oy davomida kuchayishi, soʻngra pasayishi yoki remissiyaga kirishi mumkin. T-hujayralari va TNF-alpha, IL-17, IL-12 hamda IL-23 kabi gʻayritabiiy yalligʻlanish vositachilari sogʻlom teri hujayralariga xato tarzda hujum qiladi. Muayyan gen oʻzgarishlari, masalan, HLA-Cw6 alleli psoriazning nasliy uzatilishining bir qismini tashkil qiladi.

Bu qanday kasallik

Psoriaz kasalligi teri hujayralarining haddan tashqari tez koʻpayishi bilan tavsiflanadigan surunkali holatdir. Odatda terining tabiiy yangilanish jarayoni taxminan 28 kun davom etsa, bu kasallikka chalinganlarda jarayon juda qisqa muddatda sodir boʻladi. Natijada teri yuzasida qalinlashgan tangachalar va qizgʻish yoki kumushrang dogʻlar hosil boʻladi.

Bu holat faqatgina estetik muammo boʻlib qolmay, balki insonning umumiy jismoniy va ruhiy holatiga ham taʼsir koʻrsatadi. Kasallik toʻsatdan kuchayishi va keyinchalik maʼlum muddatga yoʻqolib turishi mumkin. Uning asosiy sababi immun tizimining notoʻgʻri ishlashi va organizmdagi yalligʻlanish jarayonlari bilan chambarchas bogʻliqdir.

Ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, organizmdagi T-hujayralari va maxsus yalligʻlanish vositachilari xato ravishda teri hujayralariga qarshi kurashadi. Bu esa terining haddan tashqari tez oʻsishini keltirib chiqaradi. Bunday jarayonlar tananing turli qismlarida oʻziga xos belgilar bilan namoyon boʻladi.

Oq tanli teridagi belgilar

Oq tanli insonlarda blyashkalar odatda pushti yoki qizil rangda boʻlib, kumushrang-oq tangachalar bilan qoplangan boʻladi.

Qora yoki qoʻngʻir teridagi belgilar

Qora yoki qoʻngʻir teri turlarida blyashkalar kulrang tangachali binafsha rang tusda koʻrinishi va yalligʻlanishdan keyingi giperpigmentatsiya bilan bitishi mumkin.

Koʻp uchraydigan joylar

Psoriaz tez-tez tirsaklar, tizzalar, tana, pastki bel va bosh terisida paydo boʻladi.

Boʻgʻimlar bilan bogʻliq holatlar

Psoriatik artrit – bu psoriaz bilan ogʻrigan baʼzi kishilarda rivojlanadigan, boʻgʻimlarning shishishi, qotishi va ogʻrigʻi bilan kechadigan bogʻliq holatdir.

• Surunkali va yuqumli boʻlmagan xususiyat
• Hujayralarning 72 soatda tezkor yangilanishi
• Siklik ravishda kuchayish va tinchlanish
• Immunitet hujayralarining xato ishlashi
• Genetik omillar va HLA-Cw6 alleli taʼsiri

Psoriaz kasalligi: belgilari

Psoriaz kasalligi belgilari insonning teri rangiga va kasallikning turiga qarab turlicha koʻrinishi mumkin. Oq tanli insonlarda blyashkalar odatda pushti yoki qizil rangda boʻlib, usti kumushrang-oq tangachalar bilan qoplangan boʻladi. Qora yoki qoʻngʻir teriga ega kishilarda esa bu belgilar kulrang tangachali binafsha soyalarda namoyon boʻladi va koʻpincha yalligʻlanishdan keyingi giperpigmentatsiya qoldirishi mumkin.

Bu oʻzgarishlar koʻpincha tirsaklar, tizzalar, tana, pastki bel va bosh terisida paydo boʻladi. Shuningdek, kasallikning ogʻirroq shakllari tananing boshqa qismlarini ham egallashi mumkin. Baʼzi bemorlarda terining oʻzgarishidan tashqari, tirnoqlar va qoʻshni toʻqimalarda ham oʻziga xos belgilar kuzatilishi ehtimoldan holi emas.

Teridagi quruqlik, qichishish va yorilishlar kundalik hayotga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Belgilarning qanchalik kuchli namoyon boʻlishi har bir organizmning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq. Shuning uchun har qanday yangi alomat sezilganda mutaxassis koʻrigidan oʻtish muhim sanaladi.

Blyashka shaklidagi belgilari

Terida qizgʻish yoki binafsha rangli qalinlashgan joylar va tangachalar hosil boʻlishi.

Qichishish va noqulaylik

Zararlangan hududlarda kuchli qichishish, achishish va terining tortishish xissi.

Tirnoq oʻzgarishlari

Tirnoqlarning rangi oʻzgarishi, yuzasi chuqurchali boʻlib qolishi yoki ostidan koʻchishi.

• Pushti yoki qizil blyashkalar
• Kumushrang yoki kulrang tangachalar
• Tirsak va tizzalardagi quruq joylar
• Bosh terisidagi qipiqlar
• Qichishish va terining quruqlashi

Qanday yuqadi yoki nima sabab boʻladi

Koʻpchilikni psoriaz kasalligi boshqalarga yuqadimi degan savol tashvishga soladi. Shuni aniq taʼkidlash joizki, bu kasallik mutlaqo yuqumli emas va uni boshqa kishidan yuqtirib olib boʻlmaydi. Uning kelib chiqishi tashqi muhit mikroblari bilan emas, balki organizmning ichki immun jarayonlari bilan bogʻliqdir.

Kasallikning paydo boʻlishida genetik omillar ham muhim rol oʻynaydi. Muayyan gen oʻzgarishlari, jumladan HLA-Cw6 alleli nasliy moyillikni keltirib chiqaradi. Biroq genlar mavjud boʻlishining oʻzi kasallik albatta chiqishini anglatmaydi, buning uchun qoʻzgʻatuvchi omillar taʼsir koʻrsatishi kerak.

Tashqi qoʻzgʻatuvchilar qatoriga streptokokk tomoq infektsiyalari, jismoniy hamda hissiy stress, teri jarohatlari, baʼzi dori vositalari va turmush tarzi omillari kiradi. Ushbu omillar taʼsirida immunitet tizimi faollashib, terining haddan tashqari tez yangilanish jarayonini boshlab yuboradi.

Infektsion omillar

Streptokokk keltirib chiqaradigan tomoq infektsiyalari kasallikni qoʻzgʻatuvchi asosiy sabablardan biridir.

Stress va jarohatlar

Jismoniy va emotsional stress, shuningdek terining shikastlanishi alomatlarni faollashtirishi mumkin.

• Yuqumli emasligi va odamdan odamga oʻtmasligi
• Genetik moyillik va HLA-Cw6 alleli
• Streptokokk tomoq infektsiyalari
• Jismoniy va emotsional stress
• Teri jarohatlari va tirnalishlar

Kimlarda koʻproq uchraydi

Psoriaz dunyo boʻylab har xil yoshdagi erkaklar va ayollarda uchraydigan holatdir. U istalgan yoshda boshlanishi mumkin, biroq koʻpincha yosh yigit-qizlar va oʻrta yoshdagi kattalarda birinchi marta namoyon boʻladi. Naslida shunday holat boʻlgan oilalarda uning uchrash ehtimoli yuqoriroq boʻladi.

Turmush tarzi va ortiqcha vazn ham kasallikning rivojlanishiga taʼsir koʻrsatadi. Ortigʻi bilan vaznga ega yoki semizlikdan aziyat chekadigan kishilarda tizimli yalligʻlanish darajasi yuqori boʻladi. Tana vaznini 5% dan 10% gacha kamaytirish tizimli yalligʻlanishni pasaytirishga va umumiy holatni yaxshilashga yordam beradi.

Homilador ayollar uchun bu holat oʻziga xos kechadi. Koʻp ayollar homiladorlik davrida psoriaz belgilarining yaxshilanganini sezadilar, ammo tugʻruqdan keyin u yana kuchayishi mumkin. Shuningdek, bolalar va homilador ayollarni davolashda juda ehtiyotkor boʻlish talab etiladi.

Vazn va yalligʻlanish

Ortiqcha vazn yoki semizlik organizmdagi tizimli yalligʻlanishni kuchaytirishi mumkin.

Homiladorlik davridagi oʻzgarishlar

Homiladorlik paytida alomatlar kamayishi, lekin tugʻruqdan soʻng qayta kuchayishi kuzatiladi.

• Istalgan yoshdagi erkak va ayollar
• Naslida kasallik boʻlgan kishilar
• Ortiqcha vaznga ega shaxslar
• Homilador ayollar va yosh bolalar
• Doimiy stress ostida yashovchilar

Psoriaz kasalligi davolash haqida umumiy maʼlumot

Psoriaz kasalligi davolash jarayoni kasallikning ogʻirlik darajasi, tarqalishi va bemorning umumiy ahvoliga qarab belgilanadi. Yengil holatlarda tashqi surtmalar va maxsus vositalar tavsiya etiladi. Oʻrtacha va ogʻir holatlarda esa shifokor nazorati ostida tizimli dori vositalari yoki ilgʻor muolajalar qoʻllanadi.

Mahalliy davolash usullariga kortikosteroidlar, D vitamini analoglari, retinoidlar, kaltsineurin ingibitorlari, salitsil kislotasi va koʻmir qatroni kiradi. Ushbu vositalar terining yalligʻlanishini kamaytirishga va hujayralar boʻlinishini sekinlashtirishga yordam beradi. Har bir vositani faqat mutaxassis koʻrsatmasi boʻyicha qoʻllash kerak.

Fototerapiya – bu terini tibbiy nazorat ostida tabiiy yoki sunʼiy ultrabinafsha nurlarning boshqariladigan miqdoriga taʼsir qilish usulidir. Murakkab holatlar uchun metotreksat, siklosporin kabi tizimli dorilar hamda immun tizimining muayyan qismlariga taʼsir qiluvchi biologik preparatlar qoʻllanilishi mumkin.

Tashqi surtmalar

Kortikosteroidlar, D vitamini analoglari va retinoidlar kabi mahalliy vositalar.

Fototerapiya muolajasi

Shifokor nazoratida UV nurlari yordamida terini davolash usuli.

Biologik preparatlar

Immunitet tizimining maxsus qismlariga yoʻnaltirilgan zamonaviy inʼektsiya dori vositalari.

• Mahalliy surtmalar va kremlar
• Fototerapiya va ultrabinafsha nurlar
• Tizimli dori vositalari
• Biologik inʼektsiyalar
• Shifokor nazorati va koʻrsatmalari

Uyda parvarish

Uy sharoitida teriga toʻgʻri gʻamxoʻrlik qilish kasallik alomatlarini yengillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Iliq suv va yumshoq sovun yordamida har kuni vanna yoki dush qabul qilish tavsiya etiladi. Suvdan chiqqandan soʻng darhol qalin, malham turidagi namlantiruvchi vositani surtish namlikni terida saqlab qolishga yordam beradi.

Kichik dogʻlar uchun retseptsiz beriladigan past kuchlanishli gidrokortizon kremlari yoki koʻmir qatroni mahsulotlari kabi yumshoq vositalardan foydalanish mumkin. Shuningdek, tabiiy quyosh nurida meʼyorida va qisqa muddatli toblanish ham foydali boʻlishi mumkin.

Jismoniy faollikni saqlab qolish, masalan, aerobik mashqlar va kuchaytirilgan mashgʻulotlarni birgalikda bajarish tavsiya qilinadi. Ortiqcha vazn boʻlsa, tana vaznini 5% dan 10% gacha kamaytirish yalligʻlanishni pasaytirishga katta yordam beradi.

Iliq suv va vanna

Kundalik iliq vanna qabul qilish va yumshoq sovun ishlatish.

Namlantiruvchi malhamlar

Vannadan keyin darhol qalin malham surtib, namlikni terida saqlash.

Quyosh nurlari va faollik

Meʼyorida quyosh nurlarini qabul qilish hamda muntazam jismoniy mashqlar bajarish.

• Iliq suvda kundalik vanna
• Qalin namlantiruvchi malhamlar
• Yumshoq retseptsiz kremlar
• Meʼyordagi quyosh nurlari
• Muntazam jismoniy mashqlar

Oldini olish

Psoriaz kasalligining oldini olish va uning kuchayish davrlarini kamaytirish uchun qoʻzgʻatuvchi omillardan qochish muhimdir. Stress holatlarini boshqarish, jismoniy va ruhiy xotirjamlikni saqlash kasallikning qaytalanish xavfini kamaytiradi. Shuningdek, terining jarohatlanishi yoki qattiq tirnalishidan ehtiyot boʻlish lozim.

Infektsiyalarning, ayniqsa streptokokk keltirib chiqaradigan tomoq ogʻrigʻining oldini olish va oʻz vaqtida davolash zarur. Sogʻlom turmush tarziga rioya qilish, toʻgʻri ovqatlanish va tana vaznini meʼyorda saqlash umumiy immun tizimini qoʻllab-quvvatlaydi.

Homiladorlikni rejalashtirayotgan ayollar uchun esa oʻta muhim qoida mavjud: retinoidlar kabi baʼzi dori vositalari homiladorlik paytida qatʼiyan taqiqlanadi, chunki ular jiddiy tugʻma nuqsonlar va homila yoʻqotilishiga sabab boʻladi. Shuning uchun har qanday dori vositasini faqat shifokor bilan maslahatlashgan holda qabul qilish kerak.

Stressni boshqarish

Emotsional zoʻriqishlarni kamaytirish va xotirjamlikka intilish.

Infektsiyalardan saqlanish

Tomoq va nafas yoʻllari kasalliklarining oldini olish.

Homiladorlik va dorilar

Ayrim dori vositalarining homiladorlik davrida qatʼiyan taqiqlanganini unutmaslik.

• Qoʻzgʻatuvchi omillardan qochish
• Stressni jilovlash
• Infektsiyalarni davolash
• Vaznni nazorat qilish
• Xavfli dorilardan saqlanish

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

• Toshmangiz kengayib, tanangizning katta qismini qoplaganda yoki ogʻir va tarqoq boʻlganda.
• Bu holat jismoniy ogʻriq, emotsional tanglik keltirib chiqarganda yoxud uxlash va diqqatni jamlashni qiyinlashtirganda.
• Uyda yoki dorixonadan olib ishlatgan vositalaringiz yengillik bermaganda.
• Boʻgʻimlarda yangi yoki kuchayayotgan ogʻriq, shishish yoki ertalabki qotishni sezsangiz.
• Butun tana boʻylab yiring bilan toʻlgan pufakchalar paydo boʻlsa, zudlik bilan shifokorga murojaat qiling.
• Tana teri sirtining deyarli barchasi tezda qizarib, koʻchishi hamda unga sovuq qotish, isitma yoki tez yurak urishi qoʻshilsa, darhol tibbiy yordam oling.

Koʻp beriladigan savollar

Psoriaz nima va u teri hayot sikliga qanday taʼsir qiladi?

Psoriaz surunkali immun kasalligi boʻlib, teri hujayralarining har 72 soatda juda tez yangilanishiga olib keladi va bu yuzada tangachalar hosil qiladi.

Psoriazning asosiy sabablari va genetik omillari qanday?

Uning kelib chiqishi immun tizimining xato ishlashi va HLA-Cw6 kabi muayyan gen oʻzgarishlari bilan bogʻliq.

Teri rangiga qarab psoriaz belgilari qanday farqlanadi?

Oq tanlida pushti-qizil blyashka va kumushrang tangachalar boʻlsa, qora terida kulrang tangachali binafsha rangli dogʻlar koʻrinadi.

Uyda parvarish qilish va turmush tarzini qanday oʻzgartirish mumkin?

Iliq vanna qilish, namlantiruvchi malhamlar surtish, meʼyorda quyoshda turish va vaznni nazorat qilish yordam beradi.

Homilador ayollar va bolalar uchun qanday ehtiyot choralari bor?

Retinoidlar homiladorlikda qatʼiyan taqiqlanadi va har qanday muolaja shifokor nazoratida oʻtkazilishi shart.

Xulosa qilib aytganda, psoriaz kasalligi toʻgʻri parvarish va shifokor koʻrsatmalariga amal qilgan holda muvaffaqiyatli boshqarilishi mumkin boʻlgan holatdir.

Manbalar

1. nih.gov
2. cdc.gov

Bu maqola umumiy maʼlumot uchun. U shifokor koʻrigi va maslahatining oʻrnini bosmaydi.