Asal foydasi: tarkibi, foydali xususiyatlari va kimlarga mumkin emas

Asal — asalarilar gul shirasidan tayyorlaydigan tabiiy shirin mahsulot. Uni choyga solamiz, nonga surtamiz, yoʻtal boshlanganda esa iliq ichimlikka qoʻshamiz. Xoʻsh, asal foydasi haqida ilmiy maʼlumotlar nima deydi va uni kimlarga berib boʻlmaydi?

Bu maqolada asal tarkibi, uning isbotlangan va isbotlanmagan foydalari, zarari hamda kuniga qancha yeyish mumkinligi rasmiy manbalar asosida tushuntiriladi. Asal foydasi koʻp jihatdan miqdorga bogʻliq: oz miqdorda u yoqimli qoʻshimcha, koʻp yeyilsa esa oddiy shakar kabi taʼsir qiladi.

Qisqacha

100 g asalda taxminan 304 kkal va 82 g uglevod bor — uning deyarli hammasi qand.
Bir yoshdan katta bolalar va kattalarda yoʻtalni yengillashtirish uchun asal tavsiya etiladi (NICE).
12 oylikkacha chaqaloqlarga asal umuman berilmaydi — botulizm xavfi bor.
JSST asalni «erkin qand»lar qatoriga kiritadi: ular kunlik energiyaning 10 foizidan oshmasligi kerak.
Kuyishda kasalxonada ishlatiladigan maxsus tibbiy asalli bogʻlamlar foydali boʻlishi mumkin, lekin oshxona asalini yaraga surtish tavsiya etilmaydi.

Asal tarkibi: 100 grammda nima bor

AQSh Qishloq xoʻjaligi vazirligining (USDA) oziq-ovqat bazasiga koʻra, 100 gramm asal quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Moddalar	100 g asalda
Energiya	304 kkal
Uglevodlar	82,4 g
Oqsil	0,3 g
Yogʻ	0 g
Kletchatka (tola)	0,2 g

Bir osh qoshiq asal taxminan 21 grammni tashkil qiladi va unda 64 kkal atrofida energiya bor. Koʻrinib turibdiki, asal asosan qanddan iborat: oqsil, yogʻ va kletchatka juda kam. Vitamin va minerallar ham bor, lekin odatdagi bir-ikki qoshiq miqdorda ularning ulushi juda kichik. Shuning uchun asalni vitamin manbai deb emas, tabiiy shirinlik deb qabul qilish toʻgʻriroq.

Asalning foydasi: ilmiy maʼlumotlar nima deydi

Asal haqida koʻp yaxshi gaplar aytiladi, lekin ularning hammasi ham ilmiy tadqiqotlarda tasdiqlanmagan. Quyida dalillari bor ikki asosiy yoʻnalish keltirilgan.

Yoʻtalni yengillashtirish

Buyuk Britaniyaning NICE tashkiloti oʻtkir yoʻtal boʻyicha qoʻllanmasida (NG120) bir yoshdan katta odamlarga oʻz-oʻzini parvarish qilish usullaridan biri sifatida asalni tilga oladi. Bu tavsiya bolalarda oʻtkazilgan kichik tadqiqotlarga asoslangan va dalillar darajasi past yoki oʻrtacha deb baholangan.

Cochrane tashkilotining 2018-yilgi sharhi ham shunga oʻxshash xulosaga kelgan: asal yoʻtal davomiyligini platsebo (soxta dori) ga nisbatan biroz qisqartirishi mumkin, ammo dalillar kuchli emas va koʻpchilik tadqiqotlarda bolalar asalni bor-yoʻgʻi bir kecha olgan. Demak, asal yoʻtalni davolamaydi, lekin uni biroz yengillashtirishi mumkin.

Kuyishda maxsus tibbiy bogʻlamlar

Cochrane sharhiga (2015) koʻra, tibbiy asal bilan tayyorlangan bogʻlamlar yuzaki va qisman chuqur kuyishlarni oddiy bogʻlamlarga qaraganda tezroq bitishiga yordam berishi mumkin. Biroq bu natijalar shifoxonada ishlatiladigan, sterillangan maxsus tibbiy asalga tegishli. Uydagi oddiy asalni kuygan joyga yoki yaraga surtish xavfsiz emas — kuyishda shifokor koʻrsatmasiga amal qiling.

Yoʻtalda asaldan qanday foydalanish mumkin

Bir yoshdan katta bolalar va kattalar yoʻtal paytida asalni iliq suv yoki iliq choyga qoʻshib ichishlari mumkin. Ichimlik juda issiq boʻlmasin — iliq holatda ichish qulayroq. Kechqurun, uxlashdan oldin ichish odatiy usul hisoblanadi.

Agar yoʻtal uch haftadan uzoq davom etsa, nafas qisishi, koʻkrakda ogʻriq, qon aralash balgʻam yoki yuqori harorat boʻlsa, uy usullariga tayanmasdan shifokorga murojaat qiling. Asal bu holatlarda yordam bermaydi.

Asalning zarari va ehtiyot choralari

12 oylikkacha chaqaloqlar

Bir yoshgacha boʻlgan bolalarga asal umuman berilmaydi. Asalda Clostridium botulinum bakteriyasining sporalari boʻlishi mumkin. Katta yoshdagi odamlarning ichagi ularga bardosh beradi, chaqaloqlarda esa bu sporalar botulizm deb ataladigan jiddiy kasallikni keltirib chiqarishi mumkin. Buyuk Britaniya sogʻliqni saqlash xizmati (NHS) bolaga bir yoshdan oshmaguncha asal bermaslikni maslahat beradi. NHS yana bir jihatni eslatadi: asal ham qand, shuning uchun uni bermaslik tishlarni karies (tish chirishi) dan himoya qilishga ham yordam beradi.

Qand miqdori va tishlar

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) asaldagi qandni «erkin qand»lar qatoriga kiritadi — xuddi oddiy shakar, sirop va meva sharbatlaridagi qand kabi. JSST erkin qandlarni kunlik energiyaning 10 foizidan kamroq, imkon boʻlsa 5 foizidan kamroq (taxminan 25 g yoki 6 choy qoshiq) isteʼmol qilishni tavsiya etadi. NICE ham asal qand ekanligini va tishlarda karies xavfini oshirishi mumkinligini eslatadi.

Qandli diabet

Asal qondagi qand miqdorini oddiy shakar kabi oshiradi. Qandli diabeti bor odamlar asalni «foydali shirinlik» deb cheklovsiz isteʼmol qilmasligi, kunlik miqdorni shifokor yoki dietolog bilan kelishib olishi kerak.

Kuniga qancha asal yeyish mumkin

Asal uchun alohida meʼyor yoʻq — u umumiy erkin qand chegarasiga kiradi. Misol uchun, kuniga 2000 kkal oladigan odam uchun JSSTning 10 foizlik chegarasi 200 kkal, yaʼni taxminan 50 g qand demakdir. 100 g asalda 82 g qand bor, shuning uchun 50 g qand taxminan 60 g asalga (3 osh qoshiqqa yaqin) toʻgʻri keladi.

Lekin bu chegara kun davomidagi barcha shirinliklar uchun: shakar, konfet, shirin ichimliklar va sharbatlar ham shunga kiradi. Amalda kuniga 1–2 choy qoshiq asal bilan cheklanish oqilona tanlov boʻladi.

Asal va shakar: qaysi biri foydaliroq

Koʻpchilik asalni shakarning foydali oʻrnini bosuvchisi deb biladi. Biroq JSST tasnifida ikkalasi ham erkin qand hisoblanadi va tana ularni deyarli bir xil qabul qiladi. Asalning afzalligi — kuchli taʼmi tufayli kamroq miqdor yetarli boʻlishi mumkin. Shuning uchun asal foydasi undan oʻrinli va oz miqdorda foydalanganda saqlanib qoladi.

Koʻp beriladigan savollar

Asalni har kuni yeyish mumkinmi?

Ha, kattalar uchun oz miqdorda — kuniga 1–2 choy qoshiq atrofida — mumkin. Muhimi, umumiy shirinliklar miqdori JSST tavsiya etgan chegaradan oshmasin.

Chaqaloqqa asal qaysi yoshdan beriladi?

Faqat bir yoshdan keyin. 12 oylikkacha boʻlgan bolalarga asal botulizm xavfi sababli hech qanday koʻrinishda berilmaydi.

Asal yoʻtalni davolaydimi?

Asal yoʻtalni davolamaydi, lekin bir yoshdan katta odamlarda uni biroz yengillashtirishi mumkin. Uzoq davom etayotgan yoki xavfli belgilar bilan kechayotgan yoʻtalda shifokorga murojaat qiling.

Qandli diabetda asal yeyish mumkinmi?

Asal qondagi qandni shakar kabi oshiradi. Diabetda uni isteʼmol qilish miqdorini shifokor bilan kelishib oling.