Ich ketishi uy sharoitida davolash: suyuqlik, ovqatlanish va xavfli belgilar

Ich ketishi deyarli har bir odamda vaqti-vaqti bilan boʻlib turadi: sifatsiz ovqat, ifloslangan suv yoki ichak infeksiyasi bir-ikki kunni yotoqda oʻtkazishga majbur qiladi. Koʻp hollarda bu holat oʻz-oʻzidan oʻtib ketadi, asosiy vazifa esa — organizm yoʻqotayotgan suyuqlikni oʻz vaqtida toʻldirish. Shuning uchun koʻpchilik internetda ich ketishi uy sharoitida davolash usullarini qidiradi.

Ushbu maqolada Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST), Buyuk Britaniya sogʻliqni saqlash xizmati (NHS) va AQSh Milliy sogʻliqni saqlash institutlari (NIDDK) tavsiyalari asosida uyda nima qilish, nima yeyish va ichish, bolalarda nimalarga eʼtibor berish hamda qanday belgilar paydo boʻlsa, kutmasdan shifokorga borish kerakligi tushuntiriladi.

Ich ketishi nima va nega boʻladi

JSST taʼrifiga koʻra, ich ketishi — bu sutkada 3 yoki undan koʻp marta suyuq yoki suvdek ich kelishi yoki odamning oʻzi uchun odatdagidan tez-tez ich kelishi. Uning eng koʻp uchraydigan sababi — bakteriyalar, viruslar va parazitlar keltirib chiqaradigan ichak infeksiyalari. JSST bu infeksiyalar koʻpincha ifloslangan suv va ovqat orqali, gigiyena yetarli boʻlmaganda tarqalishini taʼkidlaydi. NHS baʼzi dorilar ham nojoʻya taʼsir sifatida ich ketishiga sabab boʻlishi mumkinligini, shuning uchun ichayotgan dorilaringiz yoʻriqnomasini tekshirib koʻrishni maslahat beradi.

NIDDK maʼlumotiga koʻra, oʻtkir ich ketishining aksariyatini uyda, maxsus davolashsiz yengish mumkin. Lekin bu faqat xavfli belgilar boʻlmagan holatlarga taalluqli — ular quyida alohida sanab oʻtilgan.

Ich ketishi uy sharoitida davolash: asosiy qoidalar

1. Suyuqlikni toʻldiring

Ich ketganda organizm suv va tuzlarni yoʻqotadi, shuning uchun NHS dam olish va koʻp suyuqlik ichishni birinchi oʻringa qoʻyadi. Koʻngil aynisa, suvni kichik qultumlar bilan tez-tez iching. Dorixonada sotiladigan regidratatsiya kukuni (oral regidratatsiya tuzlari) yoʻqotilgan suyuqlik va tuzlarni tiklashga yordam beradi. JSST tushuntirishicha, bu toza suv, tuz va shakar aralashmasi boʻlib, arzon va samarali vosita. Uni qadoqdagi yoʻriqnomaga aniq amal qilib tayyorlang.

NIDDK ogohlantiradi: keksalar, immuniteti zaif odamlar, qandli diabet yoki buyrak kasalligi bor bemorlar regidratatsiya eritmasini ichishdan oldin shifokor bilan maslahatlashishi kerak. Chaqaloqqa ham bu eritmani faqat shifokor bilan kelishib bering.

2. Nima yeyish mumkin

NIDDK maʼlumotiga koʻra, ishtaha qaytgach, odatdagi ovqatlanishga qaytish mumkin — qatʼiy parhez yoki ochlik tavsiya etilmaydi. NHS ham oʻzingizni yaxshi his qilganingizda ovqatlanishni, lekin yogʻli va achchiq taomlardan saqlanishni maslahat beradi. Amalda yengil, oddiy pishirilgan taomlarni kichik porsiyalarda yeyish qulay.

3. Nimalardan voz kechish kerak

• Meva sharbatlari va gazli ichimliklar — NHS ular ich ketishini kuchaytirishi mumkinligini aytadi;
• shakar va shirinlashtirgichlarga boy mahsulotlar, jumladan shakarsiz saqich va konfetlar (NIDDK);
• kofein — qahva, choy va baʼzi gazli ichimliklar (NIDDK);
• spirtli ichimliklar (NIDDK);
• yogʻli va qovurilgan taomlar, fast-fud (NIDDK);
• sut va sut mahsulotlari — NIDDK qayd etishicha, baʼzi odamlar oʻtkir ich ketishidan keyin bir oy va undan ortiq vaqt laktozani yaxshi hazm qila olmaydi.

Bolalarda ich ketishi: ota-onalar uchun

Bolalar suyuqlikni kattalarga qaraganda tezroq yoʻqotadi, shuning uchun ularga alohida eʼtibor kerak. NHS va NIDDK tavsiyalari:

• chaqaloqni koʻkrak suti yoki aralashma bilan boqishni davom ettiring; qusayotgan boʻlsa, odatdagidan kamroq, lekin tez-tez bering;
• aralashmani suv qoʻshib suyultirmang — odatdagi nisbatda tayyorlang;
• aralashma yoki qoʻshimcha ovqat yeydigan chaqaloqlarga ovqatlar orasida ozgina suv bering;
• kattaroq bolalar yoshiga mos odatdagi ovqatini yeyishi mumkin (NIDDK);
• 12 yoshgacha boʻlgan bolalarga ich toʻxtatuvchi dori, 16 yoshgacha boʻlganlarga esa aspirin bermang (NHS).

JSST bolalar uchun regidratatsiya eritmasi bilan birga rux (sink) preparatlarini tavsiya qiladi: ular ich ketishi davomiyligini taxminan 25 foizga qisqartiradi. Biroq rux preparatini va uning miqdorini faqat pediatr belgilaydi — uni bolaga oʻzingiz bermang.

Nima qilmaslik kerak

• Bolalarga ich toʻxtatuvchi dori bermang. NIDDK shifokorlar odatda chaqaloqlar va yosh bolalarga retseptsiz dorilarni tavsiya qilmasligini qayd etadi.
• Qonli ich yoki isitma boʻlsa, ich toʻxtatuvchi dorini oʻzingizcha ichmang (NIDDK).
• Antibiotiklarni oʻzingiz tanlamang. Ich ketishini koʻpincha viruslar keltirib chiqaradi, antibiotikni esa faqat shifokor tayinlaydi.
• Probiotiklarga ortiqcha umid bogʻlamang. NIDDK maʼlumotiga koʻra, koʻplab shifokorlar va professional jamiyatlar ularning ich ketishini davolashdagi samarasini dalillar yetarli darajada tasdiqlamaydi deb hisoblaydi.
• «Ich ketishini tabiiy davolash» usullariga ishonib, suyuqlik ichishni unutmang. Har qanday uy usulida ham asosiysi — suvsizlanishning oldini olish.

Suvsizlanish belgilari

NIDDK kattalarda quyidagi belgilarga eʼtibor berishni tavsiya qiladi: kuchli chanqoq yoki ogʻiz qurishi, odatdagidan kam siyish, toʻq rangli siydik, holsizlik, bosh aylanishi, terining chimchilangandan keyin sekin yoyilishi, koʻz yoki yonoqlarning ichiga botishi.

Chaqaloq va yosh bolalarda bularga qoʻshimcha ravishda: 3 soat va undan koʻp vaqt taglik quruq qolishi, yigʻlaganda koʻz yoshi chiqmasligi, liqildoqning botib qolishi va uyquchanlik (NIDDK). JSST jiddiy suvsizlanish belgilari sifatida holsizlik yoki hushdan ketish, koʻzlarning botishi, suv icha olmaslik va chimchilangan terining juda sekin, 2 soniya va undan uzoq vaqtda yoyilishini keltiradi.

Yuqtirmaslik uchun gigiyena

NHS ich ketishi va qusish toʻxtaganidan keyin kamida 2 kun ishga, bogʻchaga yoki maktabga bormaslikni maslahat beradi. Bu davrda:

• qoʻlni tez-tez sovun bilan yuving;
• ifloslangan kiyim va choyshablarni alohida, issiq suvda yuving;
• hojatxona, eshik tutqichlari va joʻmraklarni har kuni tozalang;
• boshqalar uchun ovqat tayyorlamang, sochiq va idishlarni alohida ishlating.

JSST oldini olishning asosiy choralari sifatida xavfsiz ichimlik suvi, qoʻlni sovun bilan yuvish, ovqat gigiyenasi, chaqaloqni birinchi 6 oy faqat koʻkrak suti bilan boqish va rotavirusga qarshi emlashni sanab oʻtadi.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

Ich ketishi uy sharoitida davolash har doim ham yetarli boʻlmaydi. NIDDK va NHS maʼlumotlariga koʻra, quyidagi hollarda shifokorga murojaat qiling:

• kattalarda ich ketishi 2 kundan uzoq davom etsa yoki sutkada 6 va undan koʻp marta suyuq ich kelsa;
• bolada ich ketishi bir kundan uzoq davom etsa, bola bir necha soat davomida ovqat va suyuqlikdan bosh tortsa;
• chaqaloqda har qanday isitma, kattaroq bolada esa yuqori harorat boʻlsa;
• bola 12 oylikdan kichik, chala tugʻilgan yoki boshqa kasalliklari bor boʻlsa;
• ichda qon yoki yiring boʻlsa, ich qora va smolasimon boʻlsa;
• qorinda yoki orqa chiqaruv yoʻlida kuchli ogʻriq boʻlsa;
• tez-tez qusish sababli suyuqlik ichib boʻlmasa yoki regidratatsiya kukunidan keyin ham suvsizlanish belgilari saqlansa;
• homilador ayollar, 65 yoshdan katta va immuniteti zaif odamlar — ular shifokor bilan aloqada boʻlishi kerak (NIDDK).

Kuchli qorin ogʻrigʻi bilan kechayotgan ich ketishi baʼzan boshqa kasalliklar, masalan, koʻrichak belgisi ham boʻlishi mumkin — bu haqda koʻrichak belgilari maqolasida oʻqing.

Zudlik bilan 103 ga qoʻngʻiroq qiling

NHS quyidagi hollarda kutmasdan tez yordam chaqirishni tavsiya qiladi: qon yoki «kofe quyqasi»ga oʻxshash qusish; yashil qusish; zaharlanish ehtimoli; boʻyin qotishi va yorugʻlikdan koʻz ogʻrishi; toʻsatdan kuchli bosh yoki qorin ogʻrigʻi; teri, lab yoki tilning koʻkarishi, kulrang, oqarib yoki dogʻ-dogʻ boʻlib qolishi; nafas olish qiyinlashishi; chalkashlik yoki odatdagidek javob bermaslik. Davlat xizmatlari portali (gov.uz) maʼlumotiga koʻra, 103 — shoshilinch tibbiy yordamning yagona qisqa raqami, qoʻngʻiroq bepul. Bemorni olib borsangiz, u ichayotgan dorilarni ham oling.

Koʻp beriladigan savollar

Ich ketishi necha kunda oʻtadi?

NHS maʼlumotiga koʻra, kattalar va bolalarda ich ketishi odatda 5–7 kun ichida toʻxtaydi, qusish esa 1–2 kunda oʻtadi. Kattalarda 7 kundan uzoq davom etsa, shifokorga koʻrining.

Ich ketganda qatiq yoki sut ichsa boʻladimi?

NIDDK sut va sut mahsulotlaridan vaqtincha saqlanishni maslahat beradi, chunki baʼzi odamlar ich ketishidan keyin bir oy yoki undan koʻp vaqt laktozani yaxshi hazm qilmaydi. Chaqaloqlar esa koʻkrak suti yoki aralashmani odatdagidek olishda davom etadi.

Ich ketishini uyda davolash uchun qanday ichimliklar yaxshi?

Oddiy suv va dorixonadagi regidratatsiya eritmasi. NIDDK bolalar uchun suv bilan birga shoʻrva ham tavsiya qiladi. Meva sharbatlari, gazli va shirin ichimliklar, qahva va spirtli ichimliklardan saqlaning.

Ishga yoki bogʻchaga qachon qaytish mumkin?

NHS ich ketishi va qusish toʻxtaganidan keyin kamida 2 kun uyda qolishni tavsiya qiladi. Basseynga esa belgilar toʻxtagach kamida 48 soat bormaslik kerak.

Manbalar

• JSST (WHO) — Diarrhoeal disease
• NHS — Diarrhoea and vomiting
• NIDDK (NIH) — Treatment of Diarrhea
• NIDDK (NIH) — Symptoms & Causes of Diarrhea
• NIDDK (NIH) — Eating, Diet & Nutrition for Diarrhea
• Gov.uz — Shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish davlat xizmati (103)