Teri zamburugʻlari va temiratki haqida toʻliq va foydali maʼlumot

Temiratki kasalligi tibbiyotda tinea yoki dermatofitoz deb ataladigan, teri, soch yoki tirnoqlarni zararlaydigan keng tarqalgan hamda yuqumli zamburugʻli infeksiya hisoblanadi. Dunyo miqyosida terining zamburugʻli infeksiyalari har qanday vaqtda 650 milliondan ortiq odamga taʼsir koʻrsatadi va ularning yarmidan koʻpini aynan shu muammo tashkil qiladi. Nomi turlicha atalishiga qaramay, bu holatda hech qanday chuvalchang ishtirok etmaydi va u oʻz nomini koʻpincha hosil qiladigan doira shaklidagi xarakterli toshmasidan olgan.

Mazkur muammo keratin bilan oziqlanib yashovchi dermatofitlar deb nomlangan maxsus zamburugʻlar tufayli yuzaga keladi. Infeksiyaning ilk alomatlari terining zamburugʻ bilan zararlanganidan keyin odatda 4 kundan 14 kungacha boʻlgan muddatda namoyon boʻla boshlaydi. Bolalar bu infeksiyaga nisbatan koʻproq moyil boʻlib, ayrim hududlarda yoki tropik sharoitlarda maktab yoshidagi bolalarning 25 foizidan koʻprogʻida bosh terisi zararlanishi kuzatilishi mumkin.

Bu qanday kasallik

Temiratki kasalligi terining tashqi qatlamlari, sochlar va tirnoqlarda yashaydigan zamburugʻlar sababli kelib chiqadigan dermatologik muammo hisoblanadi. Uning kelib chiqish sabablari orasida inson organizmining biologik xususiyatlari va tashqi muhit omillari muhim rol oʻynaydi. Bu infeksiya turli yoshdagi kishilarda uchrashi mumkin boʻlib, ayniqsa nam va issiq muhitda tezroq faollashadi.

Ilmiy jihatdan bu holat tananing maʼlum qismlarida keratin moddasi bilan oziqlanadigan mikroorganizmlar faoliyati natijasida yuzaga keladi. Zamburugʻlar teri yuzasida koʻpayib, oʻziga xos toshmalar va oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Bu jarayon insonning kundalik hayotiga oʻz taʼsirini koʻrsatishi va maʼlum noqulayliklar tugʻdirishi tabiiy holatdir.

Dunyo boʻylab millionlab odamlar bu turdagi teri infeksiyalaridan aziyat chekishadi. Kasallikning tarqalish koʻlami uning yuqumli xususiyati bilan bogʻliq boʻlib, oʻz vaqtida eʼtibor qaratilmasa, boshqa hududlarga ham oʻtishi mumkin. Shuning uchun uning dastlabki belgilarini oʻz vaqtida aniqlash va zarur choralarni koʻrish muhim ahamiyat kasb etadi.

Tanadagi shakli

Tananing turli qismlarida paydo boʻladigan bu turdagi toshma odatda qizil, pushti yoki kumushrang, qavariq, qichishuvchi va qipiqli dogʻ koʻrinishida boshlanadi. U tashqi tomonga qarab kengayib boradi va koʻpincha markaziy qismida sogʻlom koʻrinishdagi toza teri saqlanib qolishi bilan ajralib turadi.

Bosh terisi va tirnoqlar

Bosh terisining zararlanishi qipiqli, qichishuvchi, qizil yoki kal dogʻlarni keltirib chiqaradi. Bu hududdagi sochlar moʻrtlashib, bosh chizigʻi boʻylab osonlikcha sinib tushishi mumkin. Tirnoqlardagi zararlanish esa tirnoqlarning qalinlashishi, rangining oʻzgarishi, moʻrtlashuvi yoki shaklining buzilishiga olib keladi.

Oyoq va tana buklari

Oyoq kafti yoki barmoqlar orasida qipiqlanish, yoriqlar paydo boʻlishi va kuchli qichishish kuzatiladi. Shuningdek, chov qismida burmalar oraligʻida qichishuvchi, qizil va koʻpincha iliq toshmalar paydo boʻlib, bemorga jismoniy noqulaylik tugʻdiradi.

• Teri yuzasida doira shaklidagi dogʻlar paydo boʻlishi
• Kuchli qichishish va terining qipiqlanishi
• Sochlarning moʻrtlashib sinishi
• Tirnoq tuzilishining buzilishi
• Barmoqlar orasida yoriqlar hosil boʻlishi

Temiratki kasalligi davolash usullari va yondashuvlar

Temiratki kasalligi davolash jarayoni infeksiyaning qayerda joylashganiga va uning ogʻirlik darajasiga qarab turlicha amalga oshiriladi. Tananing ochiq qismlari, chov va oyoqlardagi teri infeksiyalari odatda sirtqi vositalarni qoʻllash orqali muvaffaqiyatli bartaraf etiladi. Bunday davolash usullari toshma yoʻqolgandan keyin ham maʼlum muddat davom ettirilishi talab etiladi.

Biroq sirtqi kremlar soch follikulalari yoki tirnoqlarga yetarlicha chuqur singib bora olmaydi. Shu sababli bosh terisi va tirnoq infeksiyalari shifokor tavsiya qilgan dorilarni ogʻiz orqali qabul qilishni talab qiladi. Dori vositalarini qabul qilish muddati infeksiyaning turiga qarab bir necha oyni tashkil qilishi mumkin va bu jarayon mutaxassis nazoratida boʻlishi lozim.

Har qanday holatda ham oʻzboshimchalik bilan dori tanlash yoki tavsiya etilmagan vositalardan foydalanish tavsiya etilmaydi. Notoʻgʻri tanlangan muolajalar terining holatini yanada murakkablashtirishi mumkin. Shuning uchun har bir muolaja bosqichi mutaxassis koʻrsatmalari asosida amalga oshirilishi eng toʻgʻri yoʻl hisoblanadi.

• Sirtqi vositalarni 2 dan 4 haftagacha muntazam surtish
• Bosh va tirnoqlar uchun shifokor tavsiya qilgan dorilarni ichish
• Muolaja muddatini oʻzboshimchalik bilan qisqartirmaslik
• Gigiyenik talablarga qatʼiy rioya qilish

Qanday yuqadi yoki nima sabab boʻladi

Zamburugʻli infeksiyalar turli yoʻllar bilan odamdan odamga va tashqi muhitdan organizmga oʻtish xususiyatiga ega. Asosiy yuqish yoʻllaridan biri bu zararlangan shaxs bilan bevosita teri orqali toʻgʻridan-toʻgʻri muloqot qilishdir. Shuningdek, uy hayvonlaridagi infeksiyalarni qoʻl bilan ushlaganda ham ularni yuqtirib olish ehtimoli mavjud.

Atrof-muhitdagi ifloslangan buyumlar, nam yuzalar va kamdan-kam hollarda zararlangan tuproq ham infeksiya manbai boʻlishi mumkin. Zamburugʻ sporalarining oʻziga xos chidamliligi shundaki, ular yuzalarda yoki tuproqda oylar davomida tirik qolishi mumkin. Bu esa gigiyena qoidalariga rioya qilish qanchalik muhimligini koʻrsatadi.

Infeksiyaning tarqalish mexanizmini tushunish uning oldini olishda katta yordam beradi. Jamoat joylarida, basseynlarda yoki boshqalar bilan shaxsiy buyumlarni boʻlishib foydalanish xavfni oshiradi. Shu bois har qanday muloqotdan keyin qoʻllarni yaxshilab yuvish zaruriy odatga aylanishi kerak.

• Odamdan odamga bevosita teri orqali oʻtishi
• Zararlangan uy hayvonlarini ushlash
• Ifloslangan buyumlar va nam yuzalar bilan muloqot
• Zamburugʻ sporalarining uzoq vaqt saqlanib qolishi

Kimlarda koʻproq uchraydi

Ushbu teri infeksiyasi yoshidan qatʼiy nazar har qanday insonda uchrashi mumkin boʻlsa-da, baʼzi guruhlar bunga koʻproq moyil boʻladi. Xususan, bolalar organizmining oʻziga xos xususiyatlari tufayli bu muammoga tez-tez duch kelishadi. Maktab yoshidagi bolalar jamoat joylarida koʻp boʻlgani sababli ularda yuqish xavfi yuqori boʻladi.

Issiq va nam iqlim sharoitida yashovchi kishilar ham xavf guruhiga kiradi. Namlik va issiqlik zamburugʻlarning koʻpayishi uchun eng qulay muhit yaratadi. Shuningdek, sportchilar va tez-tez jismoniy faollik bilan shugʻullanadigan insonlar terining terlashishi natijasida bu infeksiyaga duch kelish ehtimoli yuqori boʻlgan shaxslar sirasiga kiradi.

Imuniteti zaiflashgan yoki terining tabiiy himoya toʻsigʻi buzilgan shaxslarda ham zamburugʻli kasalliklar tezroq rivojlanadi. Shaxsiy gigiyena qoidalariga yetarli darajada rioya qilmaslik ham bu toifadagi insonlarda kasallik xavfini yanada oshiradi. Shuning uchun har bir shaxs oʻz sogʻligiga eʼtiborli boʻlishi muhim.

• Bolalar va maktab yoshidagi oʻquvchilar
• Issiq va nam iqlimda yashovchi insonlar
• Sportchilar va faol jismoniy mehnat bilan shugʻullanuvchilar
• Imuniteti pasaygan shaxslar

Uyda parvarish qilish va gigiyena qoidalari

Uy sharoitida terini parvarish qilish va tozaligini saqlash infeksiyaning tarqalishini cheklashda muhim oʻrin tutadi. Zararlangan teri qismini doimo toza va puxta quruq holda saqlash talab etiladi. Namlikning uzoq vaqt saqlanishi zamburugʻlarning faol koʻpayishiga zamin yaratadi.

Har qanday toshmaga tekkandan yoki uy hayvonlarini parvarish qilgandan keyin qoʻllarni sovun va oqar suv ostida sinchkovlik bilan yuvish zarur. Kiyim-kechaklar, sochiqlar va choyshablarni tez-tez issiq suvda yuvish orqali qolib ketgan zamburugʻ sporalarini yoʻq qilish mumkin.

Namlik yigʻilishining oldini olish uchun havo oʻtkazadigan, keng bichimli paxta matosidan tikilgan kiyimlarni kiyish tavsiya etiladi. Shuningdek, paypoq va ichki kiyimlarni kamida kunda bir marta almashtirish gigiyena talablariga toʻliq javob beradi va kasallikning kuchayishini toʻxtatadi.

• Zararlangan terini toza va quruq tutish
• Qoʻllarni sovunlab sinchkovlik bilan yuvish
• Kiyim va choyshablarni issiq suvda yuvish
• Paxta matoli, keng kiyimlarni kiyish
• Paypoq va ichki kiyimlarni kunda bir marta oʻzgartirish

Oldini olish choralari va tavsiyalar

Zamburugʻli kasalliklarning oldini olish uchun kundalik hayotda oddiy, ammo samarali qoidalarga amal qilish lozim. Shaxsiy gigiyena qoidalariga doimiy ravishda rioya qilish va boshqalarning shaxsiy buyumlaridan foydalanmaslik eng asosiy profilaktika chorasidir. Jamoat hammomlari, basseynlar va sport zallarida oyoq kiyimini yechmasdan yurish tavsiya etiladi.

Uy hayvonlarini parvarish qilgandan keyin va ularning terisida biron bir oʻzgarish sezilganda veterinarga koʻrsatish ham muhimdir. Hayvonlardagi yashirin infeksiyalar insonlarga tez oʻtishi mumkinligi sababli ularning sogʻligini nazorat qilish zarur. Terining doimo quruq va toza boʻlishini taʼminlash orqali koʻplab muammolarning oldini olish mumkin.

Uy sharoitida umumiy foydalanishdagi yuzalarni tozalab turish va xonalarni shamollatish ham zamburugʻ sporalarining tarqalishini cheklaydi. Sogʻlom turmush tarzi va terini parvarish qilish madaniyati har bir oilada ustuvor boʻlishi kerak. Bu orqali nafaqat oʻzingizni, balki yaqinlaringizni ham turli infeksiyalardan himoya qilasiz.

• Shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish
• Boshqalarning sochiq va kiyimlarini ishlatmaslik
• Uy hayvonlari salomatligini nazorat qilish
• Jamoat joylarida ehtiyot choralarini koʻrish

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

• Retseptsiz sotiladigan sirtqi vositalar 2 hafta davomida toʻgʻri qoʻllanilganda ham hech qanday yaxshilanish kuzatilmasa.
• Infeksiya bosh terisi yoki tirnoqlarni qamrab olgan boʻlsa.
• Toshma tananing juda katta qismini egallasa yoki tez surʼatda yomonlashib borsa.
• Kuchli shish, yiringli yaralar, kuchli ogʻriq, oqindi yoki issiqlik kabi ikkilamchi bakterial infeksiya belgilsari paydo boʻlsa.
• Bosh terisida chuqur, ogʻriqli, yumshoq va yiring bilan toʻla kerion deb nomlangan massalar hosil boʻlsa.

Koʻp beriladigan savollar

Temiratki nima va u nimadan kelib chiqadi?

Bu teri, soch va tirnoqlarni zararlaydigan yuqumli zamburugʻli infeksiya boʻlib, u keratin bilan oziqlanuvchi dermatofitlar deb nomlangan mikroorganizmlar sababli kelib chiqadi.

Zamburugʻ taʼsiridan keyin alomatlar qancha vaqtda koʻrinadi?

Teri zamburugʻ bilan zararlangandan soʻng uning ilk alomatlari odatda 4 kundan 14 kungacha boʻlgan muddat oraligʻida namoyon boʻla boshlaydi.

Tananing turli qismlarida toshma qanday koʻrinishga ega boʻladi?

Ushbu toshmalar koʻpincha qizgʻish yoki pushti rangli, qavariq, qichishuvchi va qipiqli doira shaklida boʻlib, markazi toza va sogʻlom koʻrinishi mumkin.

Kasallik odamlar va hayvonlar orasida qanday tarqaladi?

U toʻgʻridan-toʻgʻri teri orqali, kasallangan hayvonlarni ushlash, ifloslangan buyumlar, nam yuzalar hamda kamdan-kam hollarda tuproq orqali yuqishi mumkin.

Nima uchun bosh terisi va tirnoqlar uchun ichiladigan dorilar talab etiladi?

Chunki sirtqi kremlar soch follikulalari va tirnoqlarga yetarlicha chuqur singib bora olmaydi, shuning uchun shifokor tavsiya qilgan dorilarni qabul qilish zarur.

Xulosa qilib aytganda, temiratki kasalligi oʻz vaqtida aniqlansa va toʻgʻri parvarish qilinsa, muvaffaqiyatli bartaraf etiladigan keng tarqalgan teri muammolaridan biridir.

Manbalar

1. who.int
2. www.nhs.uk
3. nottsapc.nhs.uk
4. aafp.org

Bu maqola umumiy maʼlumot uchun. U shifokor koʻrigi va maslahatining oʻrnini bosmaydi.